O‘zbekiston banklarida ayollar yetakchiligi: biznes kuchli rahbarlarni qayerda yo‘qotmoqda

Boshqaruv sohasida iste’dodli kadrlar tanqisligi sharoitida banklar ayollar yetakchiligiga tayanishga tayyormi? ECOPSY kompaniyasining 2026-yilda o‘tkazgan tadqiqoti bank sektori ushbu savolga qanday javob berayotganini ko‘rsatadi.
O‘zbekiston bank sektori jadal o‘zgarib bormoqda. Raqamlashtirish, yangi mahsulotlar, mijozlar kutishlarining o‘zgarishi va texnologik raqobat biznes modellarini murakkablashtirib, rahbarlarga qo‘yiladigan talablarni oshirmoqda. Boshqaruv sohasida iste’dodli kadrlar tanqisligi sharoitida banklar ayollar yetakchiligiga tayanishga tayyormi? ECOPSY kompaniyasining 2026-yilda o‘tkazgan tadqiqoti bank sektori ushbu savolga qanday javob berayotganini ko‘rsatadi.
Bugungi kunda ayollar O‘zbekistonda band aholining salmoqli qismini tashkil etadi — 2025-yil yakunlariga ko‘ra, ularning ulushi 43,1 foizga yetgan. Boshqaruv sohasida iste’dodli kadrlar tanqisligi sharoitida banklar uchun ayollar yetakchiligi masalasi kadrlar zaxirasining to‘laqonliligi masalasiga aylanmoqda: banklar mehnat bozorining salmoqli qismini tashkil etuvchi ayollar salohiyatidan qanchalik samarali foydalanmoqda? ECOPSY kompaniyasining 2026-yilda o‘tkazgan tadqiqoti bank sektori ushbu savolga qanday javob berayotganini ko‘rsatadi.

Tadqiqotda 42 nafar rahbar — 32 nafar ayol va 10 nafar erkak ishtirok etdi. Ular mamlakatning yirik banklari va yuqori texnologiyali kompaniyalarining kuzatuv kengashlari va direktorlar kengashlari a’zolari hamda top-menejerlaridir.
HR kun tartibidan biznes samaradorligiga
Banklar uchun ayollar yetakchiligi endilikda faqat HR yoki gender tengligi masalasi emas. ECOPSY tadqiqoti ishtirokchilari bu masalaga kengroq yondashib, uni kompaniyaning kuchli rahbarlarni qay darajada samarali aniqlashi, rivojlantirishi va yuqori lavozimlarga ilgari sura olishining ko‘rsatkichi sifatida baholaydilar.

Ayollar yetakchiligini rivojlantirish bankning bir nechta strategik vazifalari bilan bevosita bog‘liq. Birinchidan, bu iste’dodlarni boshqarish masalasidir: rahbarlik salohiyatiga ega nomzodlar doirasi qanchalik keng bo‘lsa, kadrlar zaxirasi shunchalik barqaror bo‘ladi va eng muhim lavozimlarga tayinlashda tanlov imkoniyati kengayadi.

Ikkinchidan, bu boshqaruv qarorlarining sifatidir. Gender xilma-xilligining o‘zi qarorlar sifatini kafolatlamaydi, biroq turli kasbiy yo‘llar va tajribalar qarorlar qabul qilish imkoniyatlarini kengaytiradi.

Uchinchidan, bu ish beruvchi sifatidagi obro‘ va biznes barqarorligidir. Karyera imkoniyatlarining shaffofligi mutaxassislarni kompaniyada saqlab qolishga yordam beradi, keng kadrlar zaxirasi esa asosiy rahbarlar almashganda yuzaga keladigan xatarlarni kamaytiradi.

Shu bois biznes uchun «Rahbariyat tarkibida nechta ayol bo‘lishi kerak?» degan savoldan ko‘ra, «Bank barcha kuchli xodimlarning yetakchilik salohiyatini qanchalik samarali aniqlayapti va ro‘yobga chiqaryapti?» degan savolga javob izlash muhimroq.
Qarashlarda — tenglik. Karyera natijalarida esa — tafovut.
ECOPSY tadqiqotining asosiy xulosalaridan biri shuki, respondentlarning aksariyati yetakchi bo‘lish qobiliyatini jins bilan bog‘lamaydi.

«Men doim aytaman: bizning bankda erkak ham, ayol ham yo‘q. Faqat hamkasblar bor. Buni hamma qabul qilishi kerak. Ayolman yoki erkakman, qaysidir jihatdan yaxshiroqman, qaysidir jihatdan yomonroqman, deb o‘ylash kerak emas. Yo‘q. Faqat umumiy ishning muayyan qismini bajarayotgan hamkasblar bor», — deydi Djafar Saidov, ex Asakabank.

Ammo paradoks shundaki, ijrochi xodimlar orasida ayollar keng vakillikka ega bo‘lsa-da, bank va moliya sektorining yuqori bo‘g‘in rahbarlari orasida ularning ulushi atigi 10 foizni tashkil etadi.

Agar yetakchilik salohiyati jinsdan qat’i nazar baholansa, nega ayollar boshqaruvning yuqori pog‘onalariga ancha kam yetib boradi? Javobni, ehtimol, karyera rivojlanishi tizimi qanday tuzilganidan izlash kerak.
Muammo ayollarda emas. Muammo — muhitning qanday tashkil etilganida.
Karyeradagi farqlar nafaqat xodimlarning individual fazilatlari, balki ularning tashkilot ichida qanday o‘rin egallashi bilan ham belgilanadi. Sotsiolog Rozabet Moss Kanter o‘zining klassik «Men and Women of the Corporation» asarida karyera imkoniyatlari ko‘p jihatdan muhim vazifalar, resurslar, ta’sir o‘tkazish imkoniyati va kasbiy aloqalarga ega bo‘lishga bog‘liqligini ko‘rsatgan. Agar muayyan guruh boshqaruvning yuqori pog‘onalarida kam vakillikka ega bo‘lsa, uning vakillariga keyingi o‘sish uchun zarur tajriba va imkoniyatlarni qo‘lga kiritish qiyinroq bo‘ladi.

Tarkibiy cheklovlarga ijtimoiy kutilmalar ham qo‘shiladi. Elis Igli va Stiven Karauning rollar muvofiqligi nazariyasiga ko‘ra, ayollarning an’anaviy roli haqidagi tasavvurlar rahbar obraziga zid kelishi mumkin. Ayoldan bir vaqtning o‘zida ham an’anaviy gender roliga xos fazilatlar, ham yetakchiga xos deb hisoblanadigan xatti-harakatlar kutiladi. Natijada, erkaklar va ayollarning bir xil boshqaruv xatti-harakatlariga nisbatan turlicha kutishlar va baholar qo‘llanishi mumkin.

O‘zbekistonda bunga kasbiy intilishlarni oilada ayoldan hanuz kutilayotgan vazifalar bilan uyg‘unlashtirish zarurati ham qo‘shiladi.

«Sharqning o‘ziga yarasha nozik jihatlari bor, desak bo‘ladi, ayollarimizga esa ikki karra qiyin. Men umuman mamlakatimizdagi ishlaydigan ayollarni eng ishonchli deb bilaman. Ro‘zg‘or mas’uliyatini hech kim zimmamizdan olgani yo‘q», — deya ta’kidlaydi Madina Yusupova, Tenge Bank.

Natijada karyeradagi tafovut C-level darajasidagi lavozimga tayinlanishdan ancha oldin paydo bo‘lishi mumkin. Rahbarlik salohiyatiga ega ayol strategik loyihada ishtirok etish imkoniyatidan mahrum bo‘lishi, norasmiy kasbiy aloqalar doirasidan chetda qolishi yoki murakkabroq vazifaga o‘tishda rahbarining qo‘llab-quvvatlashini olmasligi mumkin. Bunday imkoniyatlar qanday taqsimlanishiga qarab, tashkilot xodimlarining yetakchilik salohiyatini yo yuzaga chiqarishi, yo boy berishi mumkin.
Ayollarning karyerada o‘sishiga nimalar to‘sqinlik qilmoqda
ECOPSY so‘rovi beshta asosiy to‘siqni aniqladi.

Birinchisi — ikki tomonlama yuklama. Ko‘plab ayollar uchun kasbiy faoliyat oilaviy majburiyatlarni bekor qilmaydi. Ish beruvchi uchun esa asosiy savol shundan iborat: ish muhiti turli hayotiy bosqichlarda ham qimmatli xodimlarni kompaniyada saqlab qolish imkonini beradimi?

Ikkinchisi — onalik tufayli karyerada yuzaga keladigan uzilish. Xodima vaqtincha ishda bo‘lmagan davrida kasbiy aloqalarini, tashkilot ichida e’tiborda bo‘lish imkoniyatini va keyingi lavozimga tayinlanish istiqbolini ham yo‘qotsa, onalik ta’tili muammoga aylanadi.

Uchinchisi — ishga qabul qilish va lavozimda ko‘tarishdagi stereotiplar. Ayollarga ko‘pincha o‘z malakasini va murakkab qarorlar qabul qilishga tayyorligini yana bir bor isbotlashga to‘g‘ri keladi. Xolis baholash mezonlari subyektiv tasavvurlar ta’sirini kamaytirishga yordam beradi.

To‘rtinchisi — qo‘llab-quvvatlash yetishmasligi. Bu yerda «ishonch bildiruvchi va qo‘llab-quvvatlovchi inson» muhim rol o‘ynaydi. U xodimga ishonch bildiradi, yangi lavozimni taklif etadi va kengroq mas’uliyat doirasiga yo‘l ochadi. Kompaniyada bu rolni rahbar yoki mentor bajarishi mumkin.

Beshinchisi — karyeraga oid intilishlarga ta’sir qiluvchi ichki qarashlar. Stereotiplar ta’sirida ayollar yuqori lavozimga tayyorligini kamroq bildirishi mumkin. Tashkilot lavozimda ko‘tarishning shaffof mezonlari, qayta aloqa, mentorlik va murakkabroq vazifalarga jalb etish orqali bu holatga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Banklar ayollar yetakchiligini rivojlantirish uchun hozir nimalar qilmoqda
O‘zbekistonning moliyaviy tashkilotlari va yirik kompaniyalari ayollar yetakchiligini qo‘llab-quvvatlashning turli vositalaridan allaqachon foydalanmoqda. Ulardan biri — xodimalarning karyera yo‘li ustida ishlash. Ipak Yuli Bankda ayollar dekret ta’tili davrida qo‘llab-quvvatlanadi, shuningdek, ularning salohiyatini aniqlash va istiqbolli xodimalarni karyeraning keyingi bosqichlariga oldindan tayyorlash uchun assessmentdan foydalaniladi.

TBC Bank ham lavozimda ko‘tarishda subyektiv bahoning rolini kamaytirishga imkon beruvchi, aniq belgilangan o‘sish mezonlariga tayanadi.

«ECOPSY tadqiqoti ayollar uchun to‘siqlardan biri lavozimda ko‘tarilishdagi stereotiplar ekanini ko‘rsatadi: ko‘pincha murakkabroq lavozimga tayyorlikni yana bir bor isbotlashga to‘g‘ri keladi. Biz xolis mezonlar orqali subyektivlikni kamaytiryapmiz: 2024-yildan beri rahbarlarni tayyorlash bo‘yicha ichki dasturimiz amal qilmoqda. Unga ish staji, ish natijalari va test sinovi asosida qabul qilinadi. Masalan, Urganchdagi ofisimizning jamoa yetakchilaridan biri ushbu dastur orqali distrikt-menejer lavozimigacha ko‘tarildi. Bu yagona holat emas: har yili kompaniya bo‘ylab o‘nlab xodimlar shunday dasturlardan o‘tadi», — deydi Sitora Tulyaganova, TBC Bank.

Kadrlar zaxirasi bilan ishlash bundan ham oldin — bo‘lajak mutaxassislar mehnat bozoriga chiqishidan avval boshlanadi. Kompaniyalar talaba-qizlar uchun mentorlik dasturlarini yo‘lga qo‘ymoqda. Ularda tajribali mentorlar kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirishga va mumkin bo‘lgan karyera yo‘llarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi.

Yana bir vosita — kasbiy hamjamiyatlar. Asakabank, Hamkor Bank va Beeline kompaniyalarida ayollar klublari faoliyat yuritadi, ularda treninglar, seminarlar va tajriba almashish uchrashuvlari o‘tkaziladi. Ularning vazifasi faqat o‘qitish bilan cheklanmaydi: bunday hamjamiyatlar keyingi karyera o‘sishi uchun muhim bo‘lishi mumkin bo‘lgan kasbiy aloqalarni shakllantirishga yordam beradi.

Kompaniyalar mehnat sharoitlarini ham qayta ko‘rib chiqmoqda. TBC Bankda gibrid ish formati xodimalarga kasbiy vazifalarini oilaviy majburiyatlari bilan uyg‘unlashtirishga yordam beradigan vositalardan biri sifatida qaralmoqda.

O‘rnak bo‘ladigan shaxslar va jamoatchilikka qaratilgan tashabbuslar — alohida yo‘nalish. TBC Bank top-menejerlari talabalar oldida chiqish qilib, gender tengligi va kasbiy rivojlanish haqida so‘z yuritadilar. Ipak Yuli Bank esa ayollarning kasbiy salohiyatini ro‘yobga chiqarishni qo‘llab-quvvatlovchi ijtimoiy kampaniyalardan foydalanadi.

Bu amaliyotlar banklarning o‘z HR tizimi doirasidan ham chiqmoqda: banklar kredit va ta’lim dasturlari orqali tadbirkor ayollarni qo‘llab-quvvatlamoqda.
Direktorlar kengashiga berilishi lozim bo‘lgan beshta savol
Ayollar yetakchiligi faqat bayonot bo‘lib qolmasligi uchun bank rahbariyatdagi ayollarning yakuniy ulushigagina emas, balki bu natijaga erishishga olib keladigan jarayonlarga ham e’tibor qaratishi muhim.

CEO va CEO-1 lavozimlariga nomzodlar ro‘yxatida ayollar bormi? Shaffof karyera pog‘onalari tizimi bormi? Ayollar norasmiy qaror qabul qilish tarmoqlariga jalb etilganmi? Ayolni «onalik ta’tiliga chiqishi mumkinligi sababli xavf» deb hisoblash norasmiy qarashga aylanganmi? Kompaniyaning o‘zida o‘sib, rahbarlik lavozimlariga ko‘tarilgan ayollar bormi?

Bugungi kunda ayollar yetakchiligi iste’dodlarni boshqarish tizimini baholash mezoniga aylanmoqda: bank salohiyatni qay darajada aniqlay oladi, xodimlarni rivojlantiradi va ularni mas’uliyati yuqoriroq lavozimlarga tayyorlaydi?

Agar kuchli nomzodlar tashkilotning eng yuqori pog‘onalariga yetib borguncha yo‘qotilayotgan bo‘lsa, buning sababi yetakchilik salohiyati yetishmasligida emas, balki uni aniqlash va rivojlantirish tizimi qanday yo‘lga qo‘yilganida bo‘lishi mumkin. Aynan shu jarayonlarning yetukligi moliyaviy tashkilotlarning barqaror rivojlanishi uchun asos bo‘ladi.
КОНТАКТЛАР
Биз билан Телеграм орқали боғланинг: